Mannen aan de pil

Sterilisatie en condooms zijn nu nog de enige anticonceptie-middelen voor mannen. Als het aan de farmaceutische industrie ligt, komt daar straks de mannen-pil bij. Proeven in Nederland gaan dit jaar van start.

Eind januari kondigde farmacieconcern Organon aan dat voor het eerst in Nederland studies plaats gaan vinden naar een mannen-pil. In Eindhoven en Nijmegen zullen mannen de pil, een hormonaal anticonceptiemiddel, gaan testen. Hiermee lijkt dit nieuwe anticonceptiemiddel voor mannen dichterbij dan ooit.

Al decennialang wordt onderzoek gedaan naar de mannen-pil. Voorlopers waren India en China, die met een snel groeiende bevolking kampten. Zij stelden zowel mannen als vrouwen verantwoordelijk voor geboorte-controle en vonden daarom een anticonceptiepil voor vrouwen én mannen essentieel. Aangespoord door India en China richtte de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in 1972 het Human Reproduction Program (HRP) op. Doel was de ontwikkeling van nieuwe, veilige, effectieve en omkeerbare methoden van anticonceptie voor mannen. Samen met geldschieters, regeringen, onderzoeks-instituten en universiteiten heeft de HRP een wereldwijd netwerk opgebouwd.

Een pil die prikt

Waarom is ondanks tientallen jaren van onderzoek die mannen-pil nog steeds niet op de markt? Nelly Oudshoorn, hoogleraar wetenschap- en technologiestudies aan de Universiteit Twente, schreef een boek over het uitblijven van de mannen-pil, The male pill. A biography of a technology in the making, dat eind 2003 uitkwam. Zij noemt een aantal oorzaken, waaronder een gebrek aan proefpersonen en strengere regels voor het uitsluiten van bijwerkingen (mede door de ervaringen met de vrouwen-pil. Maar zij ziet als belangrijkste oorzaak de desinteresse bij de farmaceutische industrie en ook bij wetenschappers, zowel bij mannen als bij vrouwen).

Ondanks tegenstand en desinteresse is de WHO al die jaren doorgegaan met onderzoek naar de mannen-pil. Uit eerdere onderzoeken was gebleken dat het hormoon testosteron mannen tijdelijk onvruchtbaar maakt, dus werd dit hormoon uitgangspunt voor verder onderzoek.

In de jaren negentig werden in verschillende landen proeven gedaan met testosteron, waarbij al snel bleek dat een pil niet de juiste methode was om het hormoon toe te dienen. Want wanneer je testosteron als pil slikt, breekt het lichaam de stof te snel af. Een injectie werkt langduriger – en zonder bijwerkingen.

Aan de injecties met testosteron zaten echter nog wel wat nadelen. Zo werden niet alle mannen onvruchtbaar en duurde het ruim drie maanden voordat de mannen onvruchtbaar waren en drie tot zes maanden voordat zij weer vruchtbaar werden. Ook vonden veel proefpersonen het vervelend dat ze wekelijks voor een injectie langs moesten komen.

Uiteindelijk bleek het mogelijk om de sperma-productie snel, lang en effectief te onderdrukken door de injectie met testosteron te combineren met een implantaat met het hormoon progesteron in de arm. Dit progesteron stopt de zaadproductie, terwijl de injectie met testosteron het libido op peil houdt. Doordat nu een lagere dosis van testosteron nodig is, worden mogelijke negatieve effecten op de prostaat en hart- en vaatziekten verkleind. De combinatie van injectie en implantaat werkt één à twee maanden.

Omdat ze niet meer elke week voor een injectie langs hoefden te komen, accepteerden de mannelijke proefpersonen het anticonceptiemiddel gemakkelijker, hoewel er nog flink gekreund en gesteund werd bij het toedienen van de injecties.

Brede doelgroep

Bij de onderzoeken is ook uitgebreid gekeken naar gedrag, stemming, seksueel functioneren en acceptatie onder de proefpersonen en hun partners. De hormonale methoden bleken volgens de WHO voor zowel mannen als vrouwen acceptabel te zijn. Om deze methode vervolgens als product te ontwikkelen, is de WHO afhankelijk van (het geld van) de farmaceutische industrie. Volgens Oudshoorn hebben de acceptatie-studies de farmaceutische industrie inmiddels over de streep getrokken om de mannen-pil daadwerkelijk te ontwikkelen.

Henk Jan Out, medisch directeur anticonceptie van Organon, beaamt dit. ‘Vooral door onderzoek waaruit blijkt dat het aantal zaadcellen zover kan worden teruggebracht dat de man tijdelijk onvruchtbaar is, hebben wij besloten een mannen-pil te gaan ontwikkelen.’ Sinds november 2002 werken Organon en een ander farmaceutisch bedrijf, Schering, samen aan een hormonaal anticonceptiemiddel voor de man.

‘De mannen-pil bestaat uit een implantaat met progesteron en een injectie van testosteron in de spieren. De hormonen onderdrukken het signaal in de hypofyse om zaadcellen te ontwikkelen, maar ook het geslachtshormoon. Door elke drie maanden een injectie toe te dienen met testosteron blijft de zin in seks gegarandeerd’, stelt Out.

Progesteron remt de productie van sperma, maar onderdrukt ook het testosterongehalte. Omdat een te laag testosteron-niveau schadelijk kan zijn – het beïnvloedt in negatieve zin spiersterkte, libido en seksueel functioneren – is aanvulling van testosteron door middel van injecties nodig.

De fabrikant van de mannen-pil heeft een brede doelgroep voor ogen. Out: ‘Wij denken dat vooral mannen geïnteresseerd zijn met een stabiele relatie en waarvan de vrouw 'pilmoe' is. Daarnaast ook aan mannen, die sterilisatie uit willen stellen, of mannen die het gewoon voor zichzelf willen doen. Maar in principe komt elke gezonde man hiervoor in aanmerking.’

Organon denkt nog wel vijf tot zeven jaar nodig te hebben eer ze de pil echt op de markt kunnen brengen. ‘We staan nu nog aan het begin van onderzoeksfase, waarin we de dosering gaan zoeken die de zaadcellen optimaal onderdrukt en waarin we ook de bijwerkingen uitzoeken. Begin 2005 kunnen we het tot dan ontwikkelde product verder beoordelen waarna nog een jaar lang uitgebreide tests volgen’, zegt Out.

Ook registratie van het onderzoek en het indienen van het middel bij de gezondheids-autoriteit hoort bij het proces. Dus mannen die aan de pil willen, hoeven zich nog niet meteen nerveus het hoofd te breken over injecties en implantaten.

Nelly Oudshoorn: The male pill. A biography of a technology in the making. Duke University Press.

Kader:
Hoe werkt de mannen-pil
De mannen-pil is een anticonceptiepil, geen voorbehoedsmiddel. Net als de pil voor vrouwen biedt de mannen-pil derhalve geen bescherming tegen aids en geslachtsziekten. De voornaamste doelgroep bestaat uit mannen met een vaste relatie. Een pil voor mannen moet miljoenen zaadcellen uit kunnen schakelen: gemiddeld zo’n 120 miljoen zaadcellen per zaadlozing. Dat is een stuk lastiger dan de vrouwen-pil, die immers slechts één eitje per maand moet onderdrukken. De mannen-pil bestaat uit een implantaat met progesteron en een injectie met testosteron. Het implantaat met het hormoon progesteron wordt in de arm aangebracht. Progesteron onderdrukt de sperma-productie, waardoor de man tijdelijk onvruchtbaar wordt. Testosteron is nodig om het libido weer op peil te brengen.

Na ongeveer drie maanden treedt de onvruchtbare periode in; na gestopt te zijn met het middel duurt het ook ongeveer drie maanden voordat de man weer vruchtbaar is. Organon zal samen met Schering in deze fase van onderzoek de betrouwbaarheid en acceptatie bestuderen van de mannen-pil, bij 350 mannen in 14 onderzoeks-centra in Europa waaronder in Eindhoven en Nijmegen. Als de resultaten tot tevredenheid stemmen, zullen op grotere schaal testen plaatsvinden. Pas als ook daarvan de uitkomsten veelbelovend zijn, zal het middel daadwerkelijk op de markt verschijnen.

Bron: Intermediair